Projectonderwijs ∴ introductie

Projectonderwijs: introductie. Projectonderwijs vormt de kern van het kunst- en ontwerponderwijs.¹Lees verder over het belang van projectonderwijs. De simpele reden hiervoor is dat er in de bijbehorende werkvelden overwegend projectmatig wordt gewerkt. Logisch om die werkwijze ook in de opleidingen toe te passen. Nu is de term projectonderwijs zeer algemeen en multi-interpretabel. Verstandig dus om het een en ander te definiëren. Waar hebben we het precies over?

Een eerste definitie

Het is best merkwaardig maar er is niet echt veel geschreven over projectonderwijs in het hbo kunst- en ontwerponderwijs. In eerste instantie werd de term projectonderwijs ook alleen maar gebruikt voor: ‘aandacht voor iets anders’. Men sprak dan van een leuk project zoals bijvoorbeeld ‘Project Baskisch aardewerk, aanstaande dinsdag van 13h tot 17h, lokaal D8’. Wat stappen verder komen we uit bij een definitie van projectonderwijs zoals die van Dorian Maarse²Maarse, Dorian 2011 Meer dan een leuk project – het versterken van projectonderwijs: p.12.:

Een onderwijsvorm waarbij een groep studenten zelfstandig een probleem of een vraag uit de beroepspraktijk analyseert en dat probleem of die vraag op grond van een opdracht geheel of gedeeltelijk tot een oplossing poogt te brengen door te werken aan een tastbaar eindresultaat.

Dit refereert al aan ‘manieren van werken’ en niet aan een op zichzelf staand ‘leuk project’. Wel is er de suggestie dat het hier gaat om projecten die lineair en planmatig verlopen, gebaseerd zijn op analytisch en cognitief vermogen, en geen interactie en iteratie kennen.

De definitie binnen het kunst- en ontwerponderwijs

Projectonderwijs: introductie. Hoe anders zitten de werkvelden behorende bij het kunst- en ontwerponderwijs in elkaar. Binnen dat onderwijs en die werkvelden ligt de nadruk veel meer op ‘het maken’ in plaats van het analyseren en het inzetten van cognitief vermogen. Bovendien is er tijdens het proces sprake van de nodige interactie tussen de opdrachtgever en/of gebruiker(s) en de groep studenten in de vorm van een debriefing, herformulering van het vraagstuk, pitch van mogelijke ideeën en concepten, presentatie van eerste versies, gebruik(er)sonderzoek, en dergelijke. En er is sprake van een iteratief proces: in het project worden reeksen handelingen opnieuw doorlopen op basis van wat er ervaren en geleerd is bij eerdere doorlopen. Het voortschrijdend inzicht en de toenemende vaardigheid die hieruit voortkomen zorgen voor de voortgang in het proces.

Op de faculteit Kunst, Media en Technologie van de HKU hebben wij, samen met vele anderen, een type projectonderwijs ontwikkeld dat de studenten de nodige ervaring levert met projecten, samenwerken, opdrachtgevers, verantwoording, etc. Uitdagend voor de docenten om te begeleiden. In opdracht van bedrijven en maatschappelijke instellingen inclusief subsidies. Vaak verbonden aan onderzoek.

Gebaseerd op die ervaringen en opgedane inzichten komen we tot een nieuwe definitie:

Een onderwijsvorm waarbij een groep studenten zelfstandig aan de slag gaat met een vraagstuk uit de beroepspraktijk om vervolgens, al makend, op iteratieve manier en in interactie met de betrokkenen tot (potentieel) werkzame uitkomsten voor het vraagstuk te komen.

Ontwerpend werken

Die oplossingen zullen vaak ook ‘tastbare eindresultaten’ zijn maar het kunnen ook nieuwe manieren om tegen het vraagstuk aan te kijken en ermee om te gaan, nieuwe manieren van werken en dergelijke zijn. Uiteraard is er in dit projectonderwijs ook sprake van analyse en de inzet van cognitieve vaardigheden. Die zullen echter grotendeels ingezet worden ten behoeve van het maken en het ontwerpen of om het maken en het ontwerpen mogelijk te maken. Denk bij dat laatste aan bijvoorbeeld context- en gebruik(er)sanalyses al dan niet in samenwerking met mensen die daarin gespecialiseerd zijn. De manier van werken in dit soort projecten zou je ‘ontwerpend werken’ kunnen noemen.³Lees verder over ontwerpend werken als een van de uitgangspunten van het onderwijs.

Kenmerken projectonderwijs

Projectonderwijs: introductie. Het leren binnen het projectonderwijs heeft een aantal kenmerken. Maarse (2011: 12,13) noemt er een aantal:

1. contextueel (authentiek) leren
2. actief, zelfstandig leren
3. leren samenwerken en samenwerkend leren
4. leren leren

Maarse beschrijft deze kenmerken vervolgens in wat groter detail. Haar beschrijvingen zijn echter (wat algemener van aard en) gericht op opleidingen waar het cognitieve vermogen centraal staat. Bij kunst- en ontwerpopleidingen staat het makend vermogen centraal. We hebben daarom deze beschrijvingen aangepast:

1. contextueel leren werken

Met name projecten in de eindstudie spelen zich altijd af binnen contexten en die contexten zijn in belangrijke mate bepalend voor het maakproces en daarmee het verloop van het project. Tijdens een project maken studenten tot op zekere hoogte onderdeel uit van die context en leren dus ook binnen die context. ‘Tot op zekere hoogte’ is wel belangrijk om te beseffen want tegelijkertijd zijn studenten ook onderdeel van de educatieve context van de opleiding: hun eindstudie, begeleidende docenten, medestudenten, etc.

2. actief, zelfstandig en samenwerkend leren

Studenten zullen zelf aan de slag moeten met het vraagstuk, bijbehorende opdracht(en) en problemen die ze tijdens het project tegen komen. Er is begeleiding in verschillende vormen maar ze moeten zelf en samen werken aan ideeën, concepten, oplossingen, etc.

3. leren samenwerken en samenwerkend leren

Studenten ervaren in een projectgroep de verschillende mogelijkheden, uitdagingen en problemen van samenwerken. Ze zullen hoe dan ook tot een of andere vorm van samenwerking moeten komen om het project tot een goed einde te brengen. Een vorm van samenwerking die past bij de individuele eigenschappen en vaardigheden van de groepsleden en bij het project. Dit kan variëren van volledig individueel werken aan deelopdrachten waarbij de uitkomsten van die deelopdrachten op gegeven moment gedeeld worden tot het volledig alles samen doen en beslissen. In het eerste geval bestaat de samenwerking dan eigenlijk alleen uit het van te voren verdelen van taken/gebieden en aan het eind het delen van de uitkomsten. In het tweede geval zal er een manier van werken bedacht moeten worden door de groep die recht doet aan alle individuele vaardigheden, ideeën en meningen. Van beide moet je je afvragen of het woord samenwerking daarvoor bedoeld is.

De praktijk laat zien dat een combinatie het meest gangbaar is. Soms zijn er groepsleden met een zeer specifieke expertise die je het beste alleen hun gang kunt laten gaan. Of worden verschillende ideeën in kleinere groepen verder ontwikkeld tot concepten. En binnen een groep zijn er altijd leden die goed zijn in het (bege)leiden van processen met vragen als hoe komen we op een slimme manier tot een keuze als het gaat om ideeën en concepten? En er zijn groepsleden met kwaliteiten op het gebied van presentatie, documentatie, etc. Het is meestal nodig om gezamenlijk duidelijke afspraken te maken over discipline/hygiëne: iedereen doet wat-ie belooft, deadlines zijn deadlines, etc. Door projectonderwijs leert een student op een manier waarbij zij daadwerkelijk ervaart en leert hoe ze ook in de toekomst kan blijven leren en ontwikkelen.

4. leren leren

Door projectonderwijs leert een student op een manier waarbij zij daadwerkelijk ervaart en leert hoe ze ook in de toekomst kan blijven leren en ontwikkelen. Een student ziet en ervaart bijvoorbeeld de verschillende manieren van maken van haar collega-studenten, hoe een collega-student een bepaalde strategie hanteert om tot een oplossing voor een maak- of ontwerpprobleem te komen. En ze zal ook kunnen zien en ervaren hoe andere studenten er voor zorgen dat ze blijven leren, dat ze zich blijven ontwikkelen. Dit alles gebaseerd op het idee dat door het van nabij ervaren van andere studenten het duidelijk wordt voor de student in kwestie waar je krachten, talenten maar ook je zwaktes liggen. En, hoe collega-studenten omgaan met hún krachten, talenten en zwaktes. Maarse (2011: 13) merkt terecht op dat in een beroepspraktijk waar steeds zelfstandig nieuwe kennis moet worden ontwikkeld, deze vaardigheden van groot belang zijn⁴Goed om te beseffen is dat ook dit ‘zelfstandig nieuwe kennis ontwikkelen’ grotendeels in samenwerking en mede-ervaring gebeurt..

Wat heb je nodig voor goed projectonderwijs?

Projectonderwijs: introductie. Dat klinkt natuurlijk allemaal prachtig en dat is het ook maar projectonderwijs is complex en kent ook vraagstukken. Het vraagt de nodige didactische vaardigheden, pedagogische inzichten, organisatie, betrokkenheid, flexibiliteit, externe contacten om maar eens wat op te noemen. In een aantal artikelen gaan we hier op in. We nemen de mogelijke vorm, inhoud, didactiek/pedagogiek en bijbehorende organisatie van projectonderwijs op verschillende momenten in het curriculum onder de loep. En we besteden aandacht aan de rol van een projectenbureau en aan de vraag wat nu een ‘goed project’ is?

Wij raden de onderstaande opeenvolging van artikelen aan.

Wat is een goed project?
Hoe een project ook binnenkomt, er moet bekeken worden of het geschikt is voor het onderwijs. Biedt het vraagstuk voldoende ruimte en niveau, mag/kan het mislukken, en past het in het beschikbare tijdspad zijn enkele van de vragen die daarbij gesteld worden. Lees verder.

Hoe kom je aan voldoende en de juiste projecten?
Hoe organiseert de opleiding ieder jaar voldoende projecten die passend zijn bij de samenstelling van de studentenpopulatie van het studiejaar in kwestie. Een onderdeel dat zich hier specifiek op richt, een projectenbureau, is geen overbodige luxe. Lees verder.

Keuze en indeling van projecten
Hoe kom je als opleiding tot een indeling van de studenten over de projecten? Een kortlopend maar intensief en bepalend proces waarin alle studenten met ieder hun wensen, ambities en ideeën gekoppeld moeten worden aan één der projecten. Lees verder.

De begeleiding van projectgroepen
De projecten weerspiegelen de complexe praktijk van de werkvelden maar vinden ook plaats in een educatieve context. Hoe verzorg je de begeleiding van deze projecten en de diverse rollen daarbinnen. We bespreken ook de ‘begeleidingsschil’ waarin begeleidende docenten, tutoren, opdrachtgevers, coördinatoren en eventuele experts samenwerken. Lees verder.

Issues in het projectonderwijs
Tijdens het verloop van een project kunnen er issues ontstaanzoals strubbelingen ontstaan in de groepsdynamica of bij de interactie met de opdrachtgever. Of bij de reflectie en het vastleggen van het proces voor vergelijkbare projecten in de toekomst of voor andere kunstenaars/ontwerpers. Hoe kun je dergelijke issues herkennen en mogelijk voorkomen of oplossen? Lees verder.

Projecten in opdracht of vrij?
Het onderscheid tussen ‘in opdracht’ en ‘vrij’ is een misverstand. We bespreken of er zoiets bestaat als een vrij project of dat er in feite altijd sprake is van een project in (eigen) opdracht. Lees verder.

Projecten alleen of samen?
In de werkvelden komt het zeker voor dat een project op het eerste gezicht door één enkele kunstenaar of ontwerper wordt uitgevoerd. Kijken we nauwkeuriger dan zien we echter een ander beeld. Lees verder.

Projectonderwijs in de eerste studiejaren
Een manier om studenten voor te bereiden op het uitvoeren van projecten is een aantal parameters ‘vast te zetten’. Je vermindert de complexiteit door een aantal factoren die bijdragen aan die complexiteit al in te vullen. Lees verder.