Soorten werk binnen maken

Maken omvat ontwikkelen, ontwerpen, vormgeven, realiseren en ondersteunen. Deze vormen van maken zijn noch totaal verschillend noch hetzelfde. Ze interacteren vaak met elkaar, tot op het punt van in elkaar overlopen. Onze ervaring is dat verschillende studenten meesterschap vinden in verschillende vormen van maken of in het combineren van bepaalde vormen. Een maker die zich bewust is van die verschillende vormen zet ze ook bewust in.

Het is dus in een aantal gevallen belangrijk om verschillende soorten werk in maken te onderscheiden. Het benoemen van deze soorten is echter een hachelijke zaak. Laten we eerst even kijken naar het hachelijke.

Soorten werk onderscheiden binnen maken: hachelijk of niet?

Ten eerste worden verschillende soorten werk in onderscheiden vakgebieden aangeduid met dezelfde term. Bijvoorbeeld productie duidt in het filmmaken op het zakelijk mogelijk maken van de film alsook op alle mogelijke ondersteunende werkzaamheden terwijl het in de muziek duidt op het vastleggen van muziek op een medium of het geschikt maken van muziek voor een medium. Ten tweede worden soorten werk vaak door elkaar gehaald omdat ze door één persoon worden uitgevoerd. En ten derde zijn er velen die vinden dat je de verschillende soorten werk niet uit elkaar kan of moet halen omdat ze in interactie met elkaar plaatsvinden.

Wat betreft het eerste, op deze site gebruiken we termen, niet omdat dat de beste termen zijn maar simpelweg om de concepten aan te duiden waarnaar die termen verwijzen. Anders gezegd, de termen doen er niet zo toe, de concepten wel, zie hieronder.
Wat betreft het tweede, het gaat er niet om of de soorten werk door één persoon kunnen worden uitgevoerd. Is het snijden van groenten hetzelfde als het bakken ervan omdat het door één persoon wordt uitgevoerd? Maar degenen die dit bezwaar hebben willen mogelijk verwijzen naar de benodigde interactie tussen soorten werk waardoor deze naar hun mening het best door één persoon kunnen worden uitgevoerd. Dat brengt ons naar het derde punt.

(On)scheidbaar werk

Dat twee soorten werk in interactie met elkaar (dienen te) worden uitgevoerd is heel belangrijk maar daarmee zijn ze toch niet ononderscheidbaar. Veel recepten worden ontworpen door, vaak in meerdere ’takes’, gedachten daarover ook werkelijk uit te voeren en sommige van de ingevin­gen die dan bij het koken opkomen in het recept te verwerken. Daarmee is een recept ontwerpen nog niet ononderscheidbaar van koken, ook al moet je altijd koken wanneer je een recept ont­werpt. Het is ook niet verwarrend deze uit elkaar te halen, als je er maar steeds rekening mee houdt dat ze verweven kunnen of soms moeten zijn.
Als je vindt dat we nu wel genoeg voorbehouden hebben gemaakt dan heb je gelijk: dit waren onze voorbehouden voor het werken met de volgende termen en concepten.

Soorten werk binnen maken

De soorten werk die we willen onderscheiden in maken zijn ontwikkelen, ontwerpen, vormgeven, realiseren, ondersteunen en opdrachtgeven.

Ontwikkelen

Met ontwikkelen bedoelen we werk dat alle mogelijke dingen oplevert die gebruikt kunnen gaan worden in projecten, vakgebieden en contexten. Ontwikkelen is minder contextgericht dan de andere soorten werk in maken. Zo zou je een format kunnen ontwikkelen voor een quiz waarin bepaalde maatschappelijke spanningsvelden aan de orde kunnen komen. Of een microfoon voor opnames onder water. Een nieuwe manier om vanuit een scenario een plan te ontwikkelen. Of een manier van stemgebruik uitvogelen die gebruikt kan worden in opera. Een manier om nieu­we technologische mogelijkheden in te zetten om samen te kunnen werken. Of een manier om bepaalde kleuren te vermengen. Het ontwikkelen kan los staan van een specifiek project en op mogelijke toepassing vooruitlopen. En het kan, al dan niet ‘per ongeluk’, plaatsvinden gedurende een specifiek project. Het ontwikkelde wordt dan, al dan niet aangepast, meegenomen naar vol­gende projecten. Tijdens het ontwerpen kan het zomaar gebeuren dat je iets ontwikkelt. Ge­dwongen door omstandigheden of randvoorwaarden, gebruik je een andere manier van werken en dat levert je nieuw inzichten: “Hee! Dit ga ik vaker op deze manier aanpakken! Nooit beseft dat dit zo zou kunnen werken.” Het is in feite bijvangst van het ontwerpen voor het specifieke project waar je op dat moment mee bezig bent. Dus ontwerpen met, onbedoeld, ontwikkelen.

Ontwerpen

Met ontwerpen duiden we op werk dat creëert, concipieert, bedenkt, ontwikkelt voor een specifiek project. Ontwerpen is contextgericht. Je kan een script schrijven, experimenten doen om te komen tot een basale vorm, een (elders) van tevoren ontwikkelde manier van werken van toepassing maken op het specifieke project, een prototype maken. Meer dan bij de andere soorten werk binnen maken houdt de ontwerper rekening met ‘externe’ factoren als de context, de culturele ‘setting’, het beoogde gebruik en de gebruikers, de manieren waarop maakprocessen dienstbaar kunnen zijn in het project, de samenwerking binnen en buiten het vakgebied, de manieren waarop je betekenisvol gebruik kunt maken van technologie en de uitvoerbaarheid en haalbaarheid.

Je ontwerpt, als audiovisueel maker, een project in samenwerking met een buurthuis (is de opdrachtgever) waarin wekelijks een ‘portret’ (mini-documentaire) van een van de buurtbewoners wordt gemaakt en gepubliceerd via de social media. Je moet

• rekening houden met de wensen en eisen van het buurthuis als opdrachtgever
• onderzoek doen naar de buurtbewoners die hiervoor in aanmerking komen (hebben ze wat te vertellen, zijn ze communicatief genoeg, etc.)
• onderzoek doen naar ‘wat er speelt in de buurt’, enz.

Op een gegeven moment moet/wil je echt aan de slag als audiovisueel maker en word je dus vormgever van het ‘portret’ op basis van allerlei ideeën, uitgangspunten, rand­voorwaarden die je zelf hebt ontworpen. Regelmatig schakel je tussen die twee duidelijk verschillende en ook merkbare rollen die elkaar kunnen beïnvloeden. Soms kun je, als vormgever, een goed idee, bijvoorbeeld, wat betreft cameravoering krijgen en uitwerken dat in eerste instantie haaks staat op wat je als ontwerper hebt bedacht. Als dat idee goed en overtuigend genoeg is, ga je dan toch je ontwerp bijstellen. En vice versa.

Vormgeven

Met vormgeven hebben we werk op het oog waarmee op excellente wijze vormgegeven wordt aan het ontworpene. Dit werk gebeurt als het goed is in wisselwerking met de ontwerper(s) en heeft daarmee invloed op het ontwerp, vanuit de verantwoordelijkheid van excellente vormgeving. Veel instrumentalisten zijn vormgevers, acteurs ook, en veel mensen die ontwerper of designer heten. Zij werken vanuit een ontwerp maar zijn van het grootste belang om het ook werkelijk gestalte en gehalte te geven.

Een architect krijgt de opdracht van een echtpaar om een nieuw gezinshuis voor hen te ontwerpen op een zogenaamde zelfbouwkavel. Het echtpaar werkt zelf in de design-wereld en werkt dagelijks met 3D-ontwerptechnologie. Ze maken zelf met behulp van die technologie een 3D-ontwerp van het huis waar je onder andere virtueel door heen kunt lopen.
Dit 3D-ontwerp vormt, samen met een A4’tje waarop de woonwensen van de kinderen staan, het ontwerp dat de architect moet gaan realiseren. Het echtpaar houdt in eerste instantie vast aan hun 3D-ontwerp. De architect zal echter al snel tegen de fouten/ onmogelijkheden van hun ontwerp in bouwtechnisch opzicht aanlopen en/of met nog betere/leukere ideeën qua ontwerp komen waardoor het oorspronkelijke 3D-ontwerp bijgesteld zal worden. Hier is dus sprake van vormgeven omdat er de nodige interactie is tussen ontwerp en vormgeving.

Realiseren

Realiseren omvat de verwerkelijking van het ontworpene in reactie op, en niet of nauwelijks in interactie met, ontwerp of ontwerpers. Gewoon uitvoeren.

Je krijgt als toegepast componist de opdracht om muziek voor een commercial te componeren. De briefing qua tekst geeft per frame/seconde aan hoe de muziek moet klinken en hoe de muziek zich ontwikkelt aan de hand van de bijgesloten temp track waardoor het volstrekt duidelijk is wat het eindresultaat zal zijn. De componist gaat aan de slag hiermee om dat beoogde eindresultaat zo goed mogelijk te realiseren. Er is geen interactie met het ontwerp of ontwerper nodig behalve als er een onmogelijkheid/fout in het ontwerp zit. 

Hier is, net als in het voorbeeld hierboven, sprake van metaontwerpen (door het reclamebureau). De opdrachtgever stipuleert zo precies dat ontwerpen en vormgeven onder (zware) druk komen te staan. 

Ondersteunen

Ondersteunen behelst de ondersteuning van de verschillende soorten werk binnen het maken. Dit kan direct of indirect te maken hebben met het maken zoals produceren. Of het is niet verbonden met of van invloed op het ontworpene zoals de lokatiebeveiliging.

Het ondersteunen van het maken van een simpele game voor kinderen om op hun mobieltje te spelen houdt in dat degenen die de game ontwerpen, vormgeven en realiseren ondersteund worden in de vele facetten van het verwerkelijken van het ontwerp. Het gaat dan om planning, organisatie, financiering, publiceren, marketing/pr, etc. Een groot deel van die activiteiten wordt bepaald door de inhoud van de game en andersom kan een specifiek onderdeel, bijvoorbeeld de aanvraag van een subsidie, ook weer mede bepalend zijn voor de inhoud van de game.
Het niet met het maken verbonden ondersteunen van deze game houdt de bijbehorende financiële administratie, de beveiliging, catering etc. in.

Opdrachtgeven

We onderscheiden nog een laatste soort werk die het maken beïnvloedt: opdrachtgeven. Veel makers willen deze categorie buiten het maken houden maar dat is zeker niet altijd mogelijk of wenselijk. We kennen de opdrachtgever die de opdracht over de schutting gooit en gaat zien wat eruit komt, degene die wel specificeert maar de maker ziet als een deskundige en de opdrachtgever die uitputtend specificeert. Dit laatste zou je metaontwerpen kunnen noemen. Het wordt in toenemende mate gedaan door mensen die verbonden zijn aan de opdrachtkant. Denk aan programmeurs, subsidiënten, marketeers, curatoren, ambtenaren en tussenpartijen. Het gebeurt dat zij een opdracht, bijvoorbeeld naar aanleiding van wat er in vorige projecten waarin zij aan de opdrachtgeverskant zaten gebeurd is, dermate uitputtend specificeren dat er geen ontwerpwerk meer over is en het vormgeven in interactie met een niet-ontwerper moet plaatsvinden. Daar dit laatste prettig noch productief is wordt zo’n project gauw een realisatieproject. Het ontwerpen staat onder druk en zelfs het vormgeven: er moet meteen gerealiseerd worden. Dat je tijdens ontwerpen en vormgeven dingen vindt die de boel effectiever maken en het werk interessant houden weegt in een aantal gevallen niet op tegen de snelle realisatie of de verwerkelijking van het dictum: wie betaalt bepaalt. Zeker op de lange duur een afstompende manier van maken en ontwikkelen. Dit is voor opleidingen geen onbelangrijk issue daar de tendens bestaat steeds dieper te gaan stipuleren in de opdracht. Hoe ga je hier mee om als opleiding?

In hetzelfde voorbeeld als een stukje naar boven, komt het echtpaar met een tot in detail uitgewerkt 3D-ontwerp en een uitputtende lijst van eisen, randvoorwaarden en concrete voorbeelden (ook in bouwtechnisch opzicht). De architect in kwestie zal hierdoor met name bezig zijn met realiseren: het uitzoeken van de juiste bouwmaterialen, het bedenken van de benodigde constructies en verbindingen, etc. Er zal dan weinig tot geen interactie nodig zijn met het echtpaar behalve op het moment dat de architect echt tegen een onmogelijkheid in het ontwerp aanloopt. Hier is dus ook sprake van meta­ontwerpen.

De verdeling van het maakwerk over verschillende personen

Het is mogelijk dat in een bepaald project één persoon al de genoemde soorten werk uitvoert en het is mogelijk dat in een bepaald project iedere soort werk door andere mensen wordt uitgevoerd.

Regelmatig zal het beschikbare budget bepalen in hoeverre de soorten werk verdeeld worden over verschillende mensen. Veel budget betekent de mogelijkheid voor veel functies plus de assistent van een bepaalde functie en misschien ook de assistent van de assistent. Een typisch voorbeeld van dat laatste is de mainstream Hollywood-filmindustrie waarin de vele soorten werk -op aandrang van de vakbonden- verdeeld zijn over vele verschillende mensen. In de Europese/Nederlandse context kijkt men veel meer naar een efficiënte verdeling/combinatie van werk over mensen.

De verhouding en invulling van deze soorten werk is in ieder project weer (net) anders dan in andere projecten. Maar er zijn ook verschillen tussen contexten.

Een componist is ooit zijn carrière begonnen als muzikant bij een theatergroep met realisatiewerk: het simpelweg spelen van de muziek van de voorganger tijdens voorstellingen. Al snel gaat hij ook ondersteunen: sjouwen met decors, de bus besturen. En ontwerpen/ vormgeven: muziek ontwerpen inclusief bijbehorend geluidsplan, de functionaliteit van muziek in de voorstelling en live uitvoeren. Later ook vastleggend in de studio: studio zoeken, musici regelen, plannen, componeren, arrangeren, coachen van de acteurs die ineens moeten zingen in een studio in plaats van op het podium, (muzikale) administratie bijhouden. Later komt hier nog ander vormgevend werk bij: bij tijd en wijle acteren.

In lowbudgetfilms kun je tegenkomen dat een en dezelfde persoon producent, scenario­schrijver en regisseur is. Soms zelfs gecombineerd met acteur en/of editor. Zodra er meer budget is, zal het werk meer verdeeld zijn over meerdere mensen al blijft die combinatie van producent, scenarioschrijver en regisseur voorkomen, zeker in het geval van auteurscinema. Dit heeft ook veel te maken met het gegeven dat het maken van een film verschillende fases kent. Men zegt wel dat een film een aantal keren wordt gemaakt: het scenario (preproductie), de feitelijke draaiperiode (productie) en de montage/ muziek/geluid (postproductie). Nog verder inzoomend kom je op nog meer momenten uit. Een combinatie van bijvoorbeeld scenarioschrijver, regisseur en editor in één persoon geeft de mogelijkheid om in alle fases daadwerkelijk als maker aanwezig te zijn. De combinatie met producent geeft dan ook het financiële mandaat met name de mogelijkheid om te kiezen waar het beschikbare budget aan wordt uitgegeven.

Tot besluit

Als we het over ‘maken’ hebben bedoelen we de bovengenoemde veelheid aan soorten werk in zijn geheel. Als we ons specifiek richten op een bepaalde soort werk noemen we die bij de naam die we hierboven hebben beschreven.