Didactische uitgangspunten ∴ de koppeling van theorie en praktijk: inleiding

Didactische uitgangspunten: koppeling theorie en praktijk. Het uitgangspunt is dat in het onderwijs theorie en praktijk met elkaar verbonden dienen te zijn. Niet ooit of af en toe maar in voortdurende wisselwerking. Aan dit onderwerp besteden we een minireeks van vier artikelen.
In het huidige artikel willen we ingaan op de noodzaak theorie en praktijk verbonden te houden nadat we enige duidelijkheid hebben proberen te scheppen in de begrippen theorie en kennis.

In het tweede artikel besteden we aandacht aan de geïntegreerde toepassing van analyse en synthese, een productieve manier om theorie en praktijk te koppelen. Dit is een principe dat gedurende de studie en het hele professionele leven ingezet kan worden om je te blijven ontwikkelen.

Een gerelateerd onderwerp is of je de studenten de mogelijkheid wil bieden om zo veel mogelijk door ervaren te leren/leren kennen of dat zij alle mogelijke zaken moeten weten voordat zij goed de praktijk in kunnen? Het gaat om just-in-time vs just-in-case knowledge.

In het laatste artikel plaatsen we het onderscheid theorie- en praktijkdocenten in het licht van de koppeling van theorie en praktijk.

De begrippen theorie en kennis

Didactische uitgangspunten – de koppeling van theorie en praktijk. Er zijn nogal wat misverstanden rond het begrip ’theorie’. Zo wordt theorie vaak verward met kennis of wordt het gebruikt om de niet-praktische vakken mee aan te geven. Laten we daarom eerst ‘kennis’ en ’theorie’ omschrijven.

Kennis

Het Nederlandse woord kennis wordt meestal gebruikt om ‘kennis boven de oren’ mee aan te duiden. Het Engelse woord knowledge is veel ruimer: facts, information, and skills acquired through experience or education.¹De definities van knowledge en theory in dit stuk komen uit de Oxford Dictionary of English (2024). Op basis van deze definitie kun je het Nederlandse gebruik van het woord kennis als volgt formuleren: facts and information acquired through study and education. De skills en de experience uit de Engelse definitie zijn dus weggevallen. En juist die skills en experience zijn van belang voor kunst- en ontwerpopleidingen. Het Nederlandse gebruik van het woord kennis is daarom een sta-in-de-weg om tot meer begrip te komen over maken. Betere Nederlandse equivalenten van knowledge zijn bijvoorbeeld kennen en kunnen, deskundigheid of expertise, alle drie duiden op een vermenging van kennen en kunnen.

Theorie

Didactische uitgangspunten – de koppeling van theorie en praktijk. Theorie zit op een meta-niveau. We wijken voor de definitie opnieuw uit naar het Engels. De Engelse definitie belicht de twee kanten van het woord theory: a. a set of principles on which the practice of an activity is based en b. a system of ideas intended to explain something. Het gaat in ons geval meestal niet om verklaren maar om te zoeken/vinden wat bruikbaar of effectief is in de praktijk, of wat al dan niet met elkaar samenhangt. De eerste kant van de Engelse definitie is voor ons dus veel belangrijker dan de tweede. Nochtans wordt het woord theorie in Nederland meestal gebruikt in de zin van die tweede kant. Het Nederlandse gebruik van het woord theorie is dus ook een sta-in-de-weg om tot meer begrip te komen over maken.

Kortom, het is voor het Nederlandse kunst- en ontwerponderwijs van belang deze twee woorden in hun meer praktische betekenis te gebruiken. Op deze site gebeurt dit in ieder geval.

De koppeling van theorie en praktijk in het onderwijs

Didactische uitgangspunten – de koppeling van theorie en praktijk. We bekijken theorie dus met name vanuit het belang dat zij heeft voor de maakpraktijk. Dit belang is dan moeilijk te overschatten. Naast het belang van theorie voor de preproductie, zal de afgestudeerde die het wat langer wil volhouden –en dat is een der kerndoelen van het onderwijs–, theorie nodig hebben voor (zelf)reflectie, het inslaan van nieuwe wegen en het vinden van nieuwe oplossingen.

Wanneer je theorie en praktijk met elkaar verbonden houdt, zul je proefondervindelijk werken. Dit houdt in dat observeren, denken/ voelen en handelen op scherp staan en elkaar voortdurend beïnvloeden. Je treft iets aan, daar formuleer je een gedachte of model over en dat gebruik je als onderdeel of als basis voor je maakproces. Maar tijdens, zo niet door, dat maken tref je opnieuw dingen aan. Je toetst je theorie aan het maken en wijzigt deze naar aanleiding van de praktische toepassing ervan. In een maakproces schakel je dus de hele tijd tussen theorie en praktijk. De theorie kan een bepaalde praktijk oproepen en het feitelijke doen kan een theoretisch inzicht oproepen. Van de ene kant heb je pas wat aan theorie als die toepasbaar is/blijkt in je maakproces. Van de andere kant, heb je manieren van werken die je deelbaar zou kunnen maken zodat ze ook waarde krijgen voor anderen. En die anderen hebben op hun beurt ook dingen van waarde voor jou.
Je bouwt theorie op vanuit de praktijk. Theorie die gebaseerd is op bruikbare praktijkkennis van jezelf of andere makers. Bruikbaar omdat het kennis is die inspireert en een andere maker kan aanzetten om anders of beter te maken. Theorie betreft het verwoorden en ordenen van die praktijkkennis voor anderen, dus zonder het gelijk ook zelf te doen. Zie ook het voorbeeld hieronder.

Bij makers gebeurt veel hiervan onbewust. Als je je bewust kunt worden van dit kwalitatieve proces dan geeft dat enorme meerwaarde. Je hebt dan theorie, deelbare kennis en overzicht van maken.

Didactische uitgangspunten – de koppeling van theorie en praktijk. Een maker heeft een aantal ontwerpprojecten op een bepaalde manier aangepakt en uitgevoerd. Zij is gevraagd door een vakblad om de opgedane kennis te expliciteren en te beschrijven op een zodanige manier dat andere makers daar mogelijk ook iets mee kunnen in hun beroepspraktijk. Het komt dus neer op vragen als: wat kun je zeggen over de aanpak en uitvoering zonder het te doen? Hoe kan je kennis (in de Engelse betekenis) overdragen zonder het te doen? Wat zijn de verbanden tussen aanpak en uitvoering? Voor de maker die het stuk leest betekent ‘zonder het te doen’ dat deze het niet per se gelijk zelf hoeft te ervaren door het te doen maar dat ze ook kan reageren op het geschrevene vanuit haar persoonlijk opgedane kennis (in de Engelse betekenis).