Didactische uitgangspunten ∴ leren door doen en ervaren

Didactische uitgangspunten: leren door doen en ervaren. Doen en ervaren zijn de belangrijkste onderdelen van leren. Het daadwerkelijk zelf ervaren hoe iets werkt, hoe je iets kunt maken is ook in lijn met het werken als kunstenaar of ontwerper. Er kunnen allerlei theoretische ideeën en concepten ten grondslag liggen aan een kunstwerk of ontwerp maar uiteindelijk zullen de beslissingen door de desbetreffende kunstenaar of ontwerper tijdens het maakproces genomen worden op basis van wat ze op dat moment ervaren en eerder hebben ervaren. Het begint wel met doen want als je niks doet kun je ook niks ervaren. De componist Louis Andriessen zegt daar het volgende over.

En toch begin je maar op een goed moment, je schrijft iets op zonder dat er sprake is van een inval. Je moet nu eenmaal eens op die fiets stappen en gaan fietsen. Het opheffen van het been kost, zonder overdrijving, een ongehoorde hoeveelheid inspanning, maar als je op zekere ochtend dan eindelijk iets opschrijft – en dat is dan meestal nog fout ook, inval of geen inval – dan ben je eindelijk aan het fietsen, in elk geval méér dan wanneer je náást je fiets staat.¹Elmer Schönberger in gesprek met Louis Andriessen. Over het ontstaan van ‘De Tijd’. Hoe componeert de componist 1. De Revisor 8 (1981): 29.

Hoe gebruik je dit uitgangspunt in het onderwijs?

Didactische uitgangspunten: leren door doen en ervaren. Het is natuurlijk niet zo simpel dat je vanaf dag 1 een student vrij laat om te gaan ‘doen’, om te gaan maken en ervaring op te doen. In het begin van een studie hebben studenten ongetwijfeld al het een en ander gemaakt, bijvoorbeeld als onderdeel van hun toelating, maar hebben ze eigenlijk nog geen idee over hoe je kunt maken, hoe andere mensen maken, binnen welke contexten je kunt maken, etc. Het simpelweg aanbieden van theorie over en voor maken is mogelijk een eerste reactie vanuit een opleiding maar slaat de plank mis (hier een link naar het artikel Just in time vs. just in case knowledge).
Studenten zijn gedreven om te maken, geef ze dus dingen waardoor hun vingers gaan jeuken om aan de slag te gaan. Je hebt die dan zo ontworpen dat studenten op een gegeven moment niet meer precies weten hoe ze verder moeten. Dat is het moment om de student iets te laten ervaren waardoor ze weer verder kunnen. En het gaat dan om een bewuste vorm van ervaren. Je kunt ervaren ook meer passief definiëren: je ondergaat of je ondervindt iets. In een educatieve context wil je natuurlijk dat een student het echt beleeft, het meemaakt en doorleeft door zelf een actieve rol aan te nemen.

Voorbeeld

In het eerste jaar van de opleiding Muziek en Technologie krijgen de studenten de opdracht een compositie voor gamelan te analyseren (zie ook het artikel Didactische uitgangspunten – koppeling theorie en praktijk/analyse in samenhang met synthese). En om vervolgens zelf een compositie voor gamelan te maken gebaseerd op die analyse. De eerstejaars studenten hebben bijna nooit ervaring met gamelanmuziek en weten zich meestal geen raad met die analyseopdracht.  In de 2^e week gaan alle studenten in kleine groepjes echter zelf de compositie spelen m.b.v. een gamelan die is opgesteld in het leslokaal. Speeltechnisch is het namelijk niet zo moeilijk en door de compositie zelf te spelen met een groep medestudenten ervaren de studenten aan den lijve hoe de compositie is opgebouwd, welke instrumenten welke rol spelen, etc. Ze ‘ervaren’ als het ware de compositie door hem zelf te spelen en kunnen dan wel aan de slag.

Didactische uitgangspunten: leren door doen en ervaren. Het principe ‘leren door doen en ervaren’ laat zich door de gehele opleiding heen toepassen. In het begin van een opleiding gaat het dan bijvoorbeeld om relatief eenvoudige maakopdrachten met vastgestelde randvoorwaarden met de nodige regie vanuit docenten. En kunnen ‘ervaringen’ ook bestaan uit bijvoorbeeld specifieke theorie die op zijn plek valt omdat de student dan verder kan met de opdracht (hier een link naar het artikel over just-in-time vs just-in-case knowledge). Gaandeweg de opleiding worden dit complexere opdrachten met steeds meer variabelen uitmondend in projecten met externe opdrachtgevers in de laatste anderhalf jaar van de opleiding (hier een link naar het artikel Didactische uitgangspunten – projectmatig werken).

Hoe zorg je ervoor dat studenten zich meer bewust worden van leren door doen en ervaren?

Didactische uitgangspunten: leren door doen en ervaren. Er zijn verschillende manieren om studenten bewust te laten worden van het belang van leren door te doen en te ervaren. Laat studenten bij het presenteren van hun werk vertellen hoe ze het gemaakt hebben. Door vervolgens als docent de juiste vragen te stellen kan dat bewustzijn ontstaan. Soms moet je doorvragen als er niets komt. Deze manier ligt meestal nog ver van iets beleven maar is zeker van belang. Een toekomstig kunstenaar of ontwerper moet vaak uitleg kunnen geven over de beweegredenen voor een kunstwerk of ontwerp, ter verantwoording, of als onderbouwing van een subsidieaanvraag, een pitch, etc. Een student leert op deze manier hoe ze haar creatieve proces kan verwoorden maar tegelijkertijd ook hoe ze bijvoorbeeld feedback kan geven op het creatieve proces van toekomstige collega’s of hoe ze feedback van anderen op haar eigen proces kan beantwoorden.

Een manier om meer dat beleven te bewerkstelligen is studenten te laten samenwerken in al die opdrachten, projecten en contexten. In een intensieve samenwerking worden ze geconfronteerd met verschillende manieren van maken. Ze beleven en ervaren hoe een andere student het gemeenschappelijke probleem aanpakt. Dit levert vaak indringende leerervaringen op die een student meeneemt voor de rest van haar professionele leven. Een combinatie van beide manieren is het meest ideale. Studenten ‘doen’ het maar kunnen er ook woorden aan geven.

Studenten krijgen op deze manier dus de nodige ervaringen met, en daaruit voortvloeiend inzichten in, allerlei manieren van maken. Ze kunnen zo zelf hun eigen manier(en) ontwikkelen. En zelfs contexten ontdekken of ontwikkelen waarbinnen zij hun specifieke manier(en) van maken kwijt kunnen.

Voorbeeld

Een student wilde een soundtrack voor blinden gaan maken vanuit het idee dat een blinde ook naar de film zou moeten kunnen gaan. De student kreeg een beurs van school om in Frankrijk en Engeland contextonderzoek te doen want daar gebeurde al iets op dat gebied. “Hij kwam terug en zei: ‘Dat is wel aardig wat ze daar doen, maar ik denk dat het beter kan.’ Dat is zijn afstudeeronderzoek geworden wat inderdaad leidde tot een veel beter resultaat. Rond die tijd besloot de Europese commissie dat elke film die in Europa uitkwam een soundtrack moest hebben zodat een blinde de film ook kon beleven. Twee jaar later stond hij als keynote speaker op conferenties over dat nieuwe vakgebied. Een vakgebied dat mede dankzij hem ontstaan en ontwikkeld was en nu een Europese standaard is.

Conclusie

Didactische uitgangspunten: eigen koers student. Aangeboden kennis opdoen is zeker niet onbelangrijk maar is behalve in de beginfase van de studie of van een nieuw onderdeel niet bijzonder effectief. Jammer dat het kostentechnisch wel een heel efficiënte vorm van onderwijzen is. Voor de massificatie van het onderwijs in de afgelopen anderhalve eeuw heeft men daar driftig gebruik van gemaakt. Met als gevolg dat het belang van kennisoverdracht en -verwerking in het onderwijs schromelijk overdreven is geraakt.
Het op laten doen van ervaring, het doen ervaren is een veel interessantere en uitdagender opgave voor een opleiding. Het kunst- en ontwerponderwijs heeft hier rijke, zij het niet erg toegankelijke, ervaring mee. Het vereist meer dan alleen de wil om dit soort onderwijs voor elkaar te krijgen. Men zal ook degenen die belang hebben bij kostentechnisch efficiënte vormen van onderwijzen – toevallig net degenen die het qua verdeling van middelen voor het zeggen hebben – moeten overtuigen of als dat niet werkt een rad voor de ogen moeten zien te draaien.