Didactische uitgangspunten ∴ analyse in samenhang met synthese

Didactische uitgangspunten: koppeling theorie en praktijk. De geïntegreerde toepassing van analyse en synthese is een productieve manier om theorie en praktijk te koppelen. Het is een principe dat gedurende de studie en het professionele leven ingezet kan worden om je te blijven ontwikkelen.

Analyse en synthese koppelen

Didactische uitgangspunten – analyse in samenhang met synthese. Onze kernactiviteit is synthese (samenstellen, componeren, ontwerpen, vormgeven, produceren, creëren, doen, maken). Andere activiteiten versterken deze kernactiviteit, zoals analyse (verkennen, bestuderen, toetsen, uitpluizen, ontleden).¹Daarnaast zijn er activiteiten die de versterkende activiteiten ondersteunen: analyse van de analyse, methodologie. Deze activiteiten hebben een hoge status en krijgen onevenredig veel aandacht, vaak ten koste van de kernactiviteit en de analyse daarmee samenhangt. In ons onderwijs zijn analyse en synthese nauw met elkaar verbonden. Synthese en analyse ten behoeve van synthese zijn bij uitstek het domein van het kunst- & ontwerponderwijs.

Voorbeeld 1

Didactische uitgangspunten – analyse in samenhang met synthese. Het begint met geraakt worden door (een onderdeel van) een bestaand product. Een muziekstuk, foto, theatervoorstelling, schilderij, grafisch ontwerp, game, etc. of een onderdeel of fragment daarvan. Vervolgens analyseer je wat je raakt en hoe dat gebeurt. Hoe zit het in elkaar? Bestaat het uit verschillende (onder)delen? Zo ja, hoe verhouden die (onder)delen zich tot elkaar? Zijn er verschillende materialen gebruikt? Wat gebeurt er in de tijd? En zo voort. Die analyse kan met ‘het hoofd’ gebeuren (‘er is hier sprake van de gulden snede qua verhoudingen tussen de verschillende onderdelen’). Maar het kan ook gevoelsmatig zijn, een analyse die bijvoorbeeld alleen gebaseerd is op de eerste indruk, op associaties (‘het doet me denken aan …’, ‘hier worden X en Y tegenover elkaar gezet’), of op basis van emoties (‘wat mij raakte …’). Uitgaande van wat je hebt ervaren tijdens het zien, horen, lezen of meemaken kun je je afvragen (analyseren) wat die indruk, associatie of emotie veroorzaakte.
Je gaat nu aan de slag met je analyse-‘resultaten’ om ze te gebruiken voor een studie of in een onderdeel van werk waar je mee bezig bent. Het is namelijk niet onwaarschijnlijk dat wat je aandacht trok, je iets beloofde voor een volgende stap in werk waar je mee bezig bent of voor een studie die past in je doorlopende ontwikkeling. Je ziet of voelt de potentie; je denkt iets ‘bruikbaars’ ontdekt te hebben. Zo kan een bepaalde opmerking in een artikel, een wijziging qua ritme in een compositie, een specifieke opmaak van een databestand je aandacht trekken omdat je bijvoorbeeld net bezig bent met een artikel, compositie of data-analyse.
Het is van belang om ervaring op te doen met welke analyse-‘resultaten’, en daarmee welke manieren van analyseren, werken bij welke behoefte (die je had of achteraf bleek te hebben). Ook moet je kijken wat de, vaak wonderlijke, wegen zijn waarop analyse-‘resultaten’ terechtkomen in de studie of het werk. Door vaak en op verschillende manieren te oefenen met dergelijke analyse en het gebruik ervan om iets te maken, kan je de wisselwerking tussen analyse en synthese onder de knie krijgen.

Analyse in samenhang met synthese in het onderwijs

Didactische uitgangspunten – analyse in samenhang met synthese. Analyse in samenhang met synthese vormt een van de belangrijkste principes in het onderwijs. Daarom verzamelen, ontwikkelen en gebruiken we analysemethoden die kennis opleveren die de studenten in hun eigen maak- en leerproces kunnen toepassen. Denk hierbij aan de analyse en synthese die komen kijken bij imitatie en variatie, en bij associatieve vormen van analyse. Of aan manieren om vanuit de werking van een bestaand product op te maken hoe dat is samengesteld. Gebruik van analyse-‘resultaten’ in een ander werk of een andere context. Studenten doen met dit alles inzichten op die ze meteen kunnen gebruiken. Dus geen analyse op zich, maar analyse in samenhang met synthese. Synthese vormt daarbij ook een toets van de analyse.
Het gaat erom hier ervaring mee op te doen. Analyse gericht op hoe iets in elkaar zit, aanvoelt of werkt – op basis daarvan iets maken – ervaring opdoen – hetgeen je geleerd hebt transformeren naar een nieuw stuk, mogelijk in een andere context – ervaring opdoen – daar weer van leren. Hoewel in het bovenstaande de analyse wat explicieter is, is iets vergelijkbaars aan de hand als we wat we al kunnen of denken te kunnen uitproberen in andere stijlen of contexten: om daar weer van te leren.

Voorbeeld 2

Didactische uitgangspunten – analyse in samenhang met synthese. In een lessenreeks die gericht is op de samenhang tussen analyse en synthese moeten de studenten allereerst bestaande Gregoriaanse melodieën transcriberen naar modern notenschrift. Dit is een vorm van transformatie. Ze doen dit in een notatieprogramma waarin je alle elementen moet benoemen, wat bijdraagt aan het begrip van de materie. Vervolgens moeten studenten de modus [Noot: Net zoiets als toonsoort.] van elk van die melodieën bepalen. Dan is de vraag: hoe doe je dat? Een strategie die de docent, Gerard van Wolferen, inzet bij het lesgeven is om pas informatie te geven als de studenten die echt nodig hebben: just-in-time knowledge. [link] Alleen dan beklijft de kennis. Ze moeten belust zijn op kennis. Dus laat hij studenten zich eerst een tijdje het hoofd breken over de analyse in een practicumsituatie en legt dan pas uit hoe je het moet doen. Nadat ze deze analyse gedaan hebben, kunnen ze zelf een melodie gaan maken. De volgende opdracht is dan ook: maak een melodie die aan alle criteria voldoet die je gevonden hebt in je analyse. Van analyse naar synthese. En de vierde opdracht gaat een stap verder: maak een machine die Gregoriaanse melodieën genereert. Binnen een kort tijdsbestek werken ze zo vanuit vier verschillende invalshoeken en leren ze al doende van alles over algemene muziekleer, zonder dat deze term ook maar één keer genoemd wordt.

Voorbeeld 3

Didactische uitgangspunten – analyse in samenhang met synthese. Laten we nu eens kijken naar de educatieve context en hoe dit dat zou kunnen werken voor bijvoorbeeld een student compositie. Zij moet dan bijvoorbeeld een stuk voor gamelanensemble analyseren en vervolgens zelf een compositie voor gamelan maken, gebaseerd op een ’onderdeel’ van de geanalyseerde compositie. Door dit regelmatig te doen met verschillende soorten (onderdelen van) composities krijgt de student ervaring in het analyseren. Daarnaast oefent de student het maken van een eigen creatie aan de hand van een ‘stukje’ van de geanalyseerde compositie(s), waarmee zij vervolgens zelf verder aan de haal is gegaan. Een student ervaart dan dat er toch een eigen stuk muziek ontstaat en dat het afwijkt van wat collega-studenten hebben gemaakt, ook als deze hetzelfde ‘stukje’ gamelanmuziek hebben gebruikt als uitgangspunt. Ze leren dat deze manier van werken niet leidt tot copycat-gedrag. Het kan juist heel goed werken en het is volstrekt legitiem om een ‘stukje’ uit een eindproduct te nemen dat jou opvalt of inspireert, of de structuur te transformeren naar de structuur voor iets anders. En vervolgens ga je daarmee aan de slag vertrouwend op je eigen creativiteit, bewustzijn van de context en esthetiek. Dit betreft dan de keuzes die je maakt tijdens het maakproces: dit werkt, dit is effectief, dit past bij de context, dit vind ik mooi en dit niet, etc.

Analyse in samenhang met synthese van maakprocessen

Didactische uitgangspunten – analyse in samenhang met synthese. De combinatie van analyse en synthese kan ook worden toegepast op de maakprocessen, de manieren van werken, voor die producten. Dit is wel lastiger, aangezien maakprocessen zich minder makkelijk laten analyseren. Het is lang niet altijd inzichtelijk hoe een maakproces verloopt en wat de manier van werken van een bepaalde kunstenaar of ontwerper is. Bovendien hebben manieren van werken minder aantrekkingskracht dan bestaande (door jou uitgekozen) producten.
Eerste stappen hierin kunnen wel door de student zelf worden gezet door het eigen maakproces, de eigen manier van werken, te analyseren, bijvoorbeeld door middel van beschrijving. Ook dit is niet eenvoudig want vaak worden er in een maakproces allerlei stappen en beslissingen genomen die voor de maker zelf organisch zijn en daardoor niet bewust worden ervaren. Dit geldt zeker voor een beginnende maker of ontwerper.
In de afgelopen decennia is er in toenemende mate aandacht gekomen voor maakprocessen en manieren van werken. Dit is een belangrijk onderdeel geworden van de opleidingen op het gebied van kunsten en ontwerpen vanwege het belang ervan voor de ontwikkeling van een individuele kunstenaar of ontwerper.

Voorbeeld 4

Didactische uitgangspunten – analyse in samenhang met synthese. Als je bij jezelf een ontwikkeling in gang wil zetten, kan dat door in te grijpen in je maakproces, in je manier van werken. De technoproducent Jochem Paap alias Speedy J ontdekte door analyse van zijn manier van werken dat hij heel vaak teruggreep op een aantal favoriete klanken. Daarna hanteert hij regelmatig een methode waarbij hij geblinddoekt zijn verzameling synthesizers met elkaar verbindt door middel van snoertjes. Hij voorkomt daarmee dat hij automatisch teruggrijpt op zijn favoriete synthesizer-setup. Bovendien zet hij zichzelf onder druk met een setup waar hij maar mee moet zien te dealen en techno mee moet proberen te maken. Dit is slechts een van de vele mogelijke manieren om in te grijpen in een maakproces. Wat in eerste instantie nodig is, is een voortdurende analyse en daaruit voortvloeiend variatie van je maakproces, liefst in samenwerking met anderen. Zij kunnen immers juist bijdragen aan die analyse door hun externe blik. Dit is dan ook een onderwerp dat in een opleiding aan de orde zou moeten komen.

Conclusie

Didactische uitgangspunten – analyse in samenhang met synthese. Analyse in samenhang met synthese is een didactisch principe dat antwoord geeft op de vraag ‘Hoe kan ik iets leren?’ Een principe dat de basis vormt voor een continue ontwikkeling. Ontwikkeling van de individuele student en van de toekomstige professional, maar ook van de opleiding en de docenten zelf als onderdeel van de voortdurende doorontwikkeling van de organisatie.
Analyse in samenhang met synthese is dus een waardevol principe dat gedurende de gehele carrière van een kunstenaar of ontwerper een rol kan spelen. Tijdens de opleiding kan het studenten handvatten bieden om tot een eigen product of manier van werken te komen en zo, cyclus na cyclus, een eigen artistieke koers te ontwikkelen. Tijdens de verdere carrière kan het perspectief geven op andere manieren van werken waardoor een kunstenaar of ontwerper ‘fris’ blijft en niet steeds terugvalt op eerdere, beproefde manieren van werken.