Problemen oplossen of zoeken?

Het creatieve proces wordt nogal eens gezien als een bijzondere variant van het probleemoplossende proces. Een belangrijk verschil is echter dat het ‘probleem’ in kunsten en ontwerpen vaak niet duidelijk gedefinieerd is en het dus nog gezocht moet worden. Dit geldt zowel voor de beginsituatie als voor de doelsituatie. Het proces van het zoeken levert vervolgens ook, nee: juíst, aanzetten tot uitwerking of uitproberen. Het creatieve proces in kunsten en ontwerpen laat zich daarom niet als probleemoplossing begrijpen omdat de uitwerking eerder het gevolg is van het zoeken van het ‘probleem’ dan van de oplossing van een probleem.

Het idee van probleemoplossing stoelt vaak op de vooronderstelling dat je bepaalde stappen, al dan niet recursief, moet doorlopen. Daarbij wordt verondersteld dat de stappen elkaar opvolgen, dat het een leidt tot het ander. Het kost blijkbaar veel moeite om te begrijpen dat dingen die elkaar beïnvloeden niet per se volgtijdelijk hoeven te verlopen maar parallel kunnen verlopen. Een van de redenen hiervoor is dat een volgtijdelijk verband vaak wordt opgevat als een causaal verband. Als iets vóór iets anders gebeurt en het staat er mee in verband dan is het aantrekkelijk het eerste te zien als oorzaak of noodzakelijke voorwaarde van het tweede. Je ziet deze opvatting ook bij Sawyer¹R. Keith Sawyer 2012 Explaining Creativity: The Science of Human Innovation 2nd Edition. Oxford University Press, USA. wanneer hij de fases van het creatieve proces behandelt: “After you’ve defined and formulated the problem, the second stage is to learn everything relevant to your problem”. En bij het begin van de derde fase (gather related information): “After defining the problem and mastering the domain, the third stage of the creative process is to remain constantly aware of your environment, and to absorb information from a wide variety of sources”.

Hij mist het punt dat het zoeken naar het ‘probleem’ niet eerst opgelost wordt om dan verder te gaan met het proces. Het verzamelen van relevante en gerelateerde kennis en kunde is juist een deel van het zoeken van het probleem en het zoeken van het ‘probleem’ zet aan tot het willen vergaren van bepaalde kennis en kunde inclusief het uitproberen van dingen.
Problemen om de vorming van kennis door handelen een plaats te geven kom je op alle mogelijke plekken tegen terwijl die vorming van kennis en kunde juist bij het maken zo belangrijk is.

Docenten krijgen in hun professionele en educatieve praktijk regelmatig te maken met nieuwe ontwikkelingen waarvan ze in eerste instantie geen kennis en kunde hebben, niet gelijk weten hoe daarmee om te gaan, hoe te anticiperen, etc. Je kunt dan afwachten tot er meer kennis en kunde beschikbaar zijn maar je kunt zelf ook de stap nemen door actief te gaan onderzoeken wat een dergelijke ontwikkeling (zoals bijvoorbeeld AI) inhoudt, wat deze mogelijk veroorzaakt, wat deze (on)mogelijk maakt, welke consequenties er mogelijk zijn, etc. Dit alles in samenwerking met ouderejaars studenten en grotendeels door te ‘handelen’. Dus daadwerkelijk aan de slag gaan: uitproberen, verkennen, experimenteren, maken. Dit kan in de vorm van een project of een lesreeks, regulier of speciaal in het leven geroepen.²Je curriculum moet dan wel redelijk flexibel zijn. Zie de artikelenreeks Curriculumontwerp, en in het bijzonder daarin het artikel Voorkant achterkant. Op deze manier ontwikkelen docenten kennis en kunde, niet alleen inhoudelijk over die nieuwe ontwikkeling maar ook over de educatieve consequenties en (on)mogelijkheden: wat kun je, als docent, met een dergelijke ontwikkeling in educatief opzicht?

Het doorontwikkelen is dus in veel gevallen het zoeken van professionele mogelijkheden –die je daar je ze op dat moment nog niet kent desnoods een ‘probleem’ kunt noemen– door te experimenteren, maken, uitproberen in een educatieve context.